అనంతపురం జిల్లా సంక్షిప్త చరిత్ర

ఈ జిల్లా ప్రధానంగా వేటగాళ్లు, సంచార పశుపాలక వర్గాలు మరియు రైతాంగ సమాజాలతో కూడిన జీవన విధానాన్ని కలిగి ఉంది. ఇక్కడ నివాస క్రమంలో ఎటువంటి అంతరాయాలు లేకపోవడంతో, రాజకీయ-సాంస్కృతిక సంప్రదాయం అవిచ్ఛిన్నంగా కొనసాగింది. చంద్రగుప్త మౌర్యుని కాలంలో దక్షిణానికి వచ్చిన జైన సంప్రదాయాల ప్రభావం ఈ జిల్లాపై బలంగా ఉంది. కొనాకొండ్ల మరియు కుందనాచార్య వంటి ప్రాంతాలు 'పుసాక గచ్చ' (Pusaka Gacha) మరియు 'మూల సంఘ' (Mula Sangha)కు చెందిన జైన సంప్రదాయాల విస్తృతికి నిదర్శనాలుగా నిలుస్తాయి.

శాతవాహన రాజులైన పులోమావి విజయ శాతకర్ణి, శ్రీ శాతకర్ణి మరియు నాలుగవ పులోమావి కాలంలో, ఈ ప్రాంతం శాతవాహనుల విస్తరణకు పునాదిగా నిలిచింది. ఆ కాలంలో ఈ మొత్తం ప్రాంతాన్ని 'శాతవాహని కార' (Satavahani Kara) లేదా 'శాతవాహని రథ' (Satavahani Ratha) అని పిలిచేవారు.

తదనంతరం, శివస్కంద వర్మ కాలంలో పల్లవుల ప్రభావం ఇక్కడ కనిపించింది. ఈ జిల్లాలోని కురుబ సామాజిక వర్గాలకు అప్పట్లో గొప్ప హోదా ఉండేదని, వారి మౌఖిక సంప్రదాయాల ద్వారా తెలుస్తోంది.

తర్వాతి కాలంలో బాదామి చాళుక్యులు అధికారంలోకి వచ్చారు; వీరి పాలన క్రీ.శ. 800 నుండి 1040 వరకు కొనసాగింది. నోలంబులు కంబదూరులో తమ పాలనను ప్రారంభించి, హేమావతిని రాజధానిగా చేసుకున్నారు. వీరు తమ రాజ్యాన్ని 1,000 నుండి 32,000 గ్రామాల వరకు విస్తరించారు. ఇందులో కర్ణాటకలోని చిత్రదుర్గ జిల్లాలోని దావణగెరె ప్రాంతం మరియు అనంతపురం జిల్లాలోని గుత్తి ప్రాంతం కూడా ఉండేవి. నోలంబదొడ్డ, మహేంద్ర, నోలంబ, దిలీపరాసర వంటి వారు వీరిలో ప్రముఖ పాలకులు. మహేంద్రుడు బాణ వంశీయులను ఓడించి 'మహాబలికులాంతక' అనే బిరుదును పొందాడు మరియు గంగులతో మైత్రిని ఏర్పరచుకున్నాడు. చాళుక్య భీముడు-II జరిపిన దండయాత్ర నోలంబల శక్తికి గట్టి దెబ్బ తగిలించింది. దీనితో వారి రాజ్యం హేమావతి (అనంతపురం జిల్లా) మరియు బర్రెగురు (కర్ణాటకలోని తుమకూరు జిల్లా) అనే శాఖలుగా విడిపోయింది. ఈ పరిస్థితిని ఆసరాగా చేసుకుని కళ్యాణి చాళుక్యులు జోక్యం చేసుకున్నారు. చివరకు, తూర్పు దిశ నుండి వైదుంబులు జరిపిన దాడులతో ఈ రాజవంశం అంతమైంది. నోలంబుల తర్వాత, ఈ ప్రాంతంలో పల్లవుల స్థానాన్ని గోవిందవాడకు చెందిన చోళులు—వీరినే 'నైదుగల్లు చోళులు' అని కూడా పిలుస్తారు—ఆక్రమించారు. నోలంబులు మరియు నైదుగల్లు చోళుల కాలంలో, వీరు కళ్యాణి చాళుక్యులకు సామంతులుగా ఉండేవారు. ఎబిటి (Ebiti) మరియు కనేకల్ వద్ద జరిగిన యుద్ధాలు కీలక పాత్ర పోషించగా, 1022లో జరిగిన నుగంగి (Nugangi) యుద్ధం నిర్ణయాత్మకమైనదిగా నిలిచింది. కొంతకాలం పాటు ఈ ప్రాంతం చోళుల పాలనలో ఉంది. కళ్యాణి చాళుక్యుల అనంతరం, యాదవులు మరియు హోయసలులు ఈ జిల్లాలో తమ ఆధిపత్యం కోసం పోరాడారు; ఈ ప్రాంతంలో యాదవుల ఉనికి వారి ప్రాబల్యాన్ని తెలియజేస్తుంది.

తర్వాతి కాలంలో, ఈ జిల్లా సంగమ వంశీయుల పాలనలోకి వచ్చింది. 1352–1355 మధ్య కాలంలో పెనుగొండ, రాయదుర్గం, గుత్తి వంటి ప్రాంతాల్లో కోటలు నిర్మించబడ్డాయి; అలాగే బుక్కపట్నం, బుక్కరాయ సముద్రం వంటి చెరువులు కూడా ఈ కాలంలోనే ఏర్పడ్డాయి. కుమార కంపన మధురను జయించిన తర్వాత, నంది కొండలు మరియు పెనుగొండ ప్రాంతాలు రాజకీయంగా ఎంతో ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకున్నాయి. సంగమ వంశ కాలంలో, 'ఉత్తర హరివంశం' రచయిత అయిన ప్రసిద్ధ తెలుగు కవి నాచన సోమనకు 'పెనుకాల దిన్నె' అనే గ్రామం అగ్రహారంగా ఇవ్వబడింది; దీనికి సంబంధించిన ఆధారాలు అనంతపురం మరియు కోలార్ జిల్లాల రికార్డులలో కనిపిస్తాయి.

1488 నుండి ఈ ప్రాంతం 'పెనుగొండ మహారాజ్యం'లో భాగంగా మారింది. సాళువ నరసింహుడు తూర్పున ఉన్న చంద్రగిరి నుండి పడమర వైపు ఈ జిల్లాలోకి ప్రవేశించాడు. ఆయన కాలంలోనే గొరంటలలోని చెన్నకేశవ ఆలయం నిర్మితమైంది, దీనిపై ఆయన ప్రభావం స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.

పాలెగార్ల కాలంలో (క్రీ.శ. 1507–1576), సదాశివరాయలకు సంబంధించిన అనేక ఆధారాలు లభిస్తున్నాయి. అలాగే, శ్రీకృష్ణదేవరాయలకు సంబంధించిన మూడు శాసనాలు కూడా ఇక్కడ కనిపిస్తాయి. కృష్ణదేవరాయల భార్య తిరుమల దేవి, రాయసం కొండ మైసయ్యతో కలిసి తీర్థయాత్రలో భాగంగా చోళ సముద్రం (హిందూపురం తాలూకా) ప్రాంతాన్ని సందర్శించినట్లు ఈ ఆధారాలు తెలియజేస్తున్నాయి. అదేవిధంగా, 1530వ సంవత్సరంలో శ్రీకృష్ణదేవరాయల బావమరిది అయిన వీరభద్ర గజపతి, తుళువ వంశానికి చెందిన ఈ గొప్ప చక్రవర్తి జ్ఞాపకార్థం సిరా (Sira)లో వెంకటరమణ మూర్తి ఆలయాన్ని నిర్మించారు.

తర్వాతి కాలంలో, అంటే అచ్యుతరాయల పాలనా కాలంలో (క్రీ.శ. 1529-30 నుండి), లేపాక్షిలోని వీరభద్రేశ్వర, పాపనాదేశ్వర మరియు రంగనాథేశ్వర ఆలయాల నిర్మాణం ప్రారంభమైంది. అంతకు ముందే, లేపాక్షికి చెందిన లెక్కీశెట్టి అనే వ్యక్తి ప్రసిద్ధ ఏకశిలా నందిని (దీనినే 'లేపాక్షి నంది' లేదా 'బసవయ్య' అని పిలుస్తారు) నిర్మించారు.

శ్రీరంగరాయలు మరియు సదాశివరాయల కాలంలో శాంతి, సుభిక్షాలు నెలకొన్నప్పటికీ, క్రీ.శ. 1505 నుండి 1565 వరకు సాగిన కాలంలో ప్రజలపై పన్నుల భారం పెరిగింది; ఇందులో వివాహాలపై విధించే పన్నులు మరియు 'పంచాగ్ని బిరుదు' వంటి హోదాలను పొందేందుకు చెల్లించాల్సిన పన్నులు కూడా ఉన్నాయి. అయితే, దురదృష్టవశాత్తూ 'రక్షసి-తంగడి' (తళ్ళికోట) యుద్ధం అనేది విజయనగర రాయలకు ఒక దౌత్యపరమైన వైఫల్యంగా మిగిలిపోయింది. బీజాపూర్, బీదర్, బేరార్, అహ్మద్‌నగర్ మరియు గోల్కొండ సుల్తానులతో వారు జరిపిన వ్యవహారాల్లో ఈ వైఫల్యం స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. క్రీ.శ. 1565లో జరిగిన ఈ యుద్ధంతో విజయనగర సామ్రాజ్యం పతనానికి దారితీసింది. ఆ తర్వాత సదాశివరాయలు నంద్యాల ప్రాంతానికి తరలివెళ్లి, అక్కడ కొంతకాలం తన పాలనను కొనసాగించినట్లు ఆధారాలు ఉన్నాయి.

అనంతపురం జిల్లా విషయానికి వస్తే, తుళువ వంశం పతనమైన తర్వాత, అరవీటి వంశం అధికారంలోకి వచ్చింది. ఈ వంశానికి చెందిన తిరుమలరాయలు, వెంకటరాయలు మరియు రామరాయలు వంటి పాలకులు ఇక్కడ పరిపాలన సాగించారు.

ఈ కాలంలో, అరవీటి వంశస్థులకు తంజావూరు నాయకులతో సంబంధాలు ఉండేవి. క్రీ.శ. 1570లో బనగొండ వద్ద సుల్తాన్ మహమ్మద్ కుతుబ్ షా సైన్యాధిపతులకు మరియు తంజావూరుకు చెందిన రఘునాథ నాయకుడికి మధ్య ఒక కీలక యుద్ధం జరిగింది; ఈ యుద్ధంలో రఘునాథ నాయకుడు విజయం సాధించడం వల్ల అరవీటి వంశ పాలకులు రక్షించబడ్డారు.

కాలక్రమేణా అరవీటి సామ్రాజ్యం తూర్పు దిశగా విస్తరించి, చివరికి చంద్రగిరిని తమ రాజధానిగా చేసుకుని స్థిరపడింది.

అనంతపురం జిల్లాలోని ఈ ప్రాంతం ఆ తర్వాత కుతుబ్ షాహీల ఆధీనంలోకి వెళ్ళింది. ఈ జిల్లాలోని మడకశిర మరియు లేపాక్షి మండలాల్లో లభించిన కుతుబ్ షాహీల శాసనాలు దీనిని ధృవీకరిస్తున్నాయి.

1800వ దశకం నాటికి, 'సహాయక సంధి' (Subsidiary Alliance) ఒప్పందం ప్రకారం, ఈ ప్రాంతం ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి అప్పగించబడింది; తద్వారా ఇది బ్రిటిష్ పాలనలో అంతర్భాగమైంది.

1500 నుండి 1700 మధ్య కాలంలో, అడవులను తొలగించి అనేక ప్రధాన కేంద్రాలను ఏర్పాటు చేశారు. 'అఠవణ వ్యవహార తంత్రం' (Athavana Vyavahara Tantra) అనే హస్తప్రతిలో పేర్కొన్న విధంగా, భూభాగాన్ని 'పాలెములు' (Palems) అనే రెవెన్యూ విభాగాలుగా విభజించారు. ఇటువంటి పాలెములకు 'పాలెగాడు' (లేదా పాలెగాండ్రు) అనే అధికారులు బాధ్యత వహించేవారు. 1800వ సంవత్సరం నాటికి ఈ జిల్లాలో ఉన్న పాలెగార్ల వివరాలు వివిధ పత్రాల్లో సమగ్రంగా నమోదై ఉన్నాయి.

నీటి వనరులు తక్కువగా ఉండటం వల్ల, ఈ జిల్లా తరచుగా కరువు పరిస్థితులకు (ఎండిపోయిన, నిర్జనమైన ప్రాంతంగా) గురయ్యే అవకాశం ఉండేది. ఇక్కడ కల్లూరి సుబ్బారావు, నీలం సంజీవరెడ్డి, కొప్పూరి రామాచార్యులు మరియు కేశవ పిళ్ళై వంటి ప్రముఖులు స్వాతంత్ర్య ఉద్యమాన్ని విజయవంతం చేయడానికి కృషి చేశారు. వీరిలో ఇంకోల్లుకు చెందిన నీలం సంజీవరెడ్డి భారతదేశ రాష్ట్రపతి స్థాయికి ఎదిగారనే విషయం ప్రత్యేకంగా పేర్కొనదగ్గది.