కమలాలక్ష్మణ్....కళాశిఖామణి

ఒక తరం ప్రేక్షక నాట్యాభిలాషులకు కమలంటేనే భరతనాట్యం - భరతనాట్యమంటేనే కమలగా ఉండేది. మొదట్లో కమలగా, అటుపిమ్మట కమలాలక్ష్మణ్ గా ఒక వంద చిత్రాల్లో నృత్యాల్ని, మరో పదిహేను చిత్రాల్లో విభిన్న పాత్రల్ని అభినయించాను. భూకైలాస్ చిత్రంలో ఎం.ఎల్.వసంతకుమారి ఆలపించిన ‘మున్నీట పవళించు నాగ శయనా...’ పాటకు ఆమె చేసిన నృత్యాభినయ ముద్ర అలనాటి తెలుగు ప్రేక్షకుల గుండెలపై నుండి చెరిగిపోలేదింకా, కళాశిఖామణి, సంగీత నాటక అకాడమీ పురస్కారంతో పాటు పద్మభూషణ్ అందుకున్నారామె. ప్రస్తుతం విదేశాల్లో స్థిరపడి, డెబ్భెí ఐదేళ్ల ముదిమిలో కూడా నృత్యశిక్షణలో నిమగ్నమై ఉన్న అసమాన కళాకారిణి కమల అందించే అపురూప జ్ఞాపకాలు ఈ వారం...

కావేరీనది సమీపంలో ఉన్న మా స్వస్థలం ‘మయÖరం’ లో (16-06-1934) పుట్టానట.  రాజం, రామమÖర్తి అయ్యర్‌లు మా అమ్మానాన్నలు. మా అమ్మకు సంగీతం, నాట్యం అంటే ప్రాణం, ప్రసిద్ధ గాయని కె.బి.సుందరాండాల్ వద్ద సంగీతం నేర్చుకున్నారట. సంగీతం కంటే నాట్యం పైనే ఎక్కువ మక్కువ చూపేదట తను. కుంభకోణం భానుమతి, తిరువీళిమలై సోదరీమణులు ఇచ్చే నాట్య ప్రదర్శనల్నిర ఇంట్లో తెలియకుండా వెళ్లి చూసి వచ్చేవారట. ఆమె శాస్తీయ నృత్యం నేర్చుకోవాలని ఎండ ప్రయత్నించినా సనాతన సంప్రదాయ కుటుంబపు కట్టుబాట్ల వల్ల నేర్చుకోలేక పోయింది. ఫలించని తన స్వప్నాల్ని నా ద్వారా తీర్చుకోవాలని ముచ్చటపడింది. దాంతో ఆ దిశలో అమ్మ విపరీతంగా నన్ను ప్రోత్సహించేది. 

నన్నో కళాకారిణిగా తీర్చిదిద్దాలనే అభిలాషతో, నా భవిష్యత్ గురించి ఆలోచించిన అమ్మానాన్నలు నా చిన్నతనంలోనే బాంబేకు వచ్చేశారు. నా చలాకీతనంతో హిందుస్థానీ, కర్నాటక సంగీతాలకు, కథక్ నృత్యానికి మÖడున్నరేళ్ల ప్రాయంలోనే శ్రీకారం చుట్టాను. లచ్చూ మహరాజ్ వద్ద కథక్ క్షుణ్ణంగా నేర్చాను. ‘సుందరప్రసాద’, శంభు మహరాజ్, నారాయణరావు వ్యాస్‌లు నా తక్కిన గురువులు. ఒక సందర్భంలో నా నాట్యాన్ని చూసిన సెంట్రల్ స్టూడియో ప్రొప్రయిటర్ చందులాల్ షా నాకు, నాలుగున్నరేళ్ల పాటు వరుసగా తనాఉ నిర్మించే చిత్రాల్లో నృత్యానికి సంబంధించిన దృశ్యాల్లో నటించే విధంగా అప్పట్లోనే నెలకు వంద రూపాయల కంట్రాక్టు నిచ్చి ప్రోత్సహించారు.

రంజిత్ మÖవీటోన్, బాంబే టాకీసు వాళ్లు నిర్మించిన ‘షాదీ’ (1941), ‘కిస్మత’ (1943) విజయభట్ నిర్మించిన ‘రామరాజ్య’ చిత్రాల్లో బాలనటిగా నటించి నాట్యం చేసినందుకు మంచి పేరు వచ్చింది. దాంతో నాట్యం ఇంకా బాగా నేర్చుకోవాలని ఉండేది. కానీ, అప్ప్పుడే మా నాన్నకి శాసూన్ మిల్సులో చేస్తున్న ఉద్యోగం పోవడంతో సంపాదన తప్పని సరై సినిమాల్లో నటించాల్సి వచ్చింది. అదీగాక మా తాతగారు పదవీవిరమణ చేసి మా మామయ్యలతో పాటు u£ంబాయి వచ్చేశారు. అందరం ఉమ్మడిగా ఉండటంతో నాపై సంపాదన భారం మరింత పెరిగింది. ఒకవైపు సంపాదించాýనే ఆరాటం, మరోవైపు నృత్య కళాకారిణిగా రాణించాలన్న తపన. రెండింటి పైనా దృష్టి నిలిపి ఒక దీక్షతో నాట్యారాధన చేశాను.

మదనపల్లి (చిత్తూరు) కి చెందిన ముత్తు కుమరప్ప పిళ్లయ్ వద్ద శిష్యురాలిగా చేరి భరతనాట్యం అభ్యాసం దాదాపు పూర్తి చేశాను. 1941 లో మా స్వగ్రామం మయÖరం వెళ్లి స్థానిక వినాయకాలయంలో అరంగేట్రం చేయడం గుర్తుంది. తర్వాత u£ంబాయిలో ఎక్కువ రోజులు ఉండలేదు. అప్పటికి రెండవ ప్రపంచ యుద్ధపు ఛాయలు కూడా మద్రాసుపైన లేపోవడంతో 1944 లో మద్రాసు వచ్చేసి జార్జిటౌన్‌లో నివాసం ఏర్పరుచుకున్నాం. అక్కడ వళుపూర్ రామస్వామి పిళ్లయ్ వద్ద భరతనాట్యంలోని మరిన్ని మెళకువల్ని నేర్చుకున్నాఉ. నిజమైన గురువుగా ఆయన్ని ఇప్పటికీ ఆరాధిస్తాను.

మొట్టమొదటి విదేశీ నృత్య ప్రదర్శన శ్రీలంకలో (1948) లో ఇచ్చాను. అప్పటికి నాకు పదిహేనేళ్లు కూడా నిండలేదు. ఆ ప్రదర్శన నేను ఆశించిన దానికంటే విజయవంతమైంది. దాంతో శ్రీలంకలోనే ఎక్కువగా ప్రదర్శనలు ఇచ్చాను. బ్రిటన్, రష్యా, ఫ్రాన్స్, అమెరికా, జపాన్, ఆస్టేలియా తదితర దేశాల్లో ప్రదర్శనలకు అవకాశం లభించింది. ఏ విదేశీ ప్రదర్శనకైనా నాకు తోడుగా, వెన్నుదన్నుగా అమ్మ రాజం వుండేది. నేను ఇచ్చిన ప్రదర్శనలలో చాలా భాగం భారత ప్రభుత్వం తమ ప్రతినిధిగా పంపగా ఇచ్చినవే. వీటిలో క్వీన్ ఎలిజబెత్ పట్టాభిషేక మహోత్సవంలో నృత్యం చేయడం. అదొక మధురమైన జ్ఞాపకం. నేను చేసిన ఆనాటి నృత్యం గురించి బ్రిటిష్ పత్రికలు ఎంతగానో ప్రశంసించి రాయడం ఇప్పటికీ మర్చిపోలేను.

నేను ఏ.వి.యం. వారి చిత్రాల్లో ఎక్కువగా నృత్యాల్ని చేసేదాన్ని స్వాతంత్య్రానికి పూర్వం వచ్చిన వారి ‘దామ్ ఇరువర’ అనే చిత్రంలో ‘ఆడువోమె పళ్లి పాడువోమ్...’ పాటకు నృత్యం చేశాను. తమిళ మధురకవి సుబ్రహ్మణ్య భారతి రాసిన పాటది. సినిమా విడుదలైనప్ప్పుడు అప్పటి పత్రికలు ‘నృత్యం చేస్తున్నప్ప్పుడు ప్రేక్షకులు కమలలో సుబ్రహ్మణ్య భారతీయార్ ఆత్మను చూశారు. కొందరు విప్లమ జ్యోతిని చూశారు. మరికొందరు స్వాతంత్య్రోద్యమాన్ని చూశారు. ఆ పాటకు కమల నృత్యం ఒక అద్భుతం. ఒక సంభ్రమం. ఒక ప్రభంజనం’ అంటూ రాసిన ప్రశంసలు నాకు ‘కలైమామణి’ అవార్డు అందుకున్నా కలగన్ని ఆనందాన్ని ఇచ్చాయి. 

ఆ తార్వత ‘పాలై విళక్కు’ చిత్రంలో కథానాయికిగా నటించాను. ఇక రన్నింగ్ రోల్సు విషయానికి వస్తే ‘నాచ్ ఘర’, ‘జ్వాలా’, ‘ఖట్ పుత్లీ’ చిత్రాల్లో చేశాను. నా ఆఖరి చిత్రం ‘చోరీ చోరీ’ (హిందీ), అందులో థిల్లానా నాట్యం వరకే పరిమితమైనా నేను పాత్ర ప్రాధాన్యత ఉన్న నాట్యాల్నే చేశాను. తెలుగులో ‘చరణదాసి’ లో ‘మరచితివో మనోరమణా...’ పాటకు, ‘శ్రీకృష్ణ తులాభారం’ (1958) లో పి.సూరిబాబు పాటకు (రంభపాత్రలో) నృత్యాలు చేశాను. అయితే నన్ను ఇప్పటికీ తెలుగు ప్రేక్షకులు గుర్తుంచుకున్న చిత్రం ఏ.వి.ఎం. వారి ‘భూకైలాస’ చిత్రం ‘మున్నీట పవళించు నాగ శయన...’ పాటకు చేసిన నృత్యం. ఆ పాటని సంగీత విదుషీమణి ఎం.ఎల్.వసంతకుమారి ఆలపించారు. నేను నటించి, నృత్యం చేసిన కొన్ని తమిళ చిత్రాలు తెలుగులో డబ్ అయి తెలుగు ప్రేక్షకులని అలరించాయి. నలభైల్లో ఎం.ఎస్.సుబ్బులక్ష్మి ప్రధాన పాత్ర పోషించిన ‘మీరా’ లో కృష్ణుడిగా నటించడం ఆన అదృష్టం.

ఆర్.కె.లక్ష్మణ్‌తో జరిగిన నా తొలి వైవాహిక జీవితం చేదు అనుభవాన్నే మిగిల్చింది. రచయితలు, చిత్రకారులున్న ఒక కళాకారుల కుటుంబంలోకి అడుగుపెట్టబోతున్నందుకు ఎంతగానో మురిసిపోయాను.  ఒక కళాకారిణిగా నాకు మంచి భవిష్యత్తు ఉంటుందని కలలు కన్నాను.  కానీ పెళ్లయిన తర్వాతే తెలిసింది - వివాహిత నాట్య ప్రదర్శనలు ఇవ్వడాన్ని పరువు తక్కువగా భావించే కుటుంబంలోకి వచ్చానని, అందువల్ల చాలారోజుల వరకు నా ప్రదర్శనలిచ్చి మానుకోవలసి వచ్చింది. నిజంగా ఆ రోజుల్ని ఇప్ప్పుడు తలచుకున్నా మనము కంపించిపోతుంది.  ఒడ్డున పడ్డ చేప పిల్లలా విలవిల్లాడాను. కాళ్లు ఊరుకునేవి కావు. చిరు సవ్వడికే పాదాలు కంపించేవి. కొన్నాళ్ల తర్వాత మేమిద్దరం కోర్టు ద్వారా విడాకులు తీసుకున్నాం. ఆయనతో విడిపోయాక నా ప్రదర్శనలకి ఏ అడ్డంకి రాలేదు. ఏడాదికి 200-300 ప్రదర్శనల్ని ఇచ్చేదాన్ని.

తర్వాత కొన్నాళ్లకి లక్ష్మీనారాయణన్ గార్ని పెళ్లి చేసుకున్నాను.  మాకు ఒక్కడే కొడుకు ‘జయానంద్ నారాయణ’ హెలికాప్టర్ మెయింటెనెన్స్ సప్లయ్ ఆఫీసర్‌గా యు.ఎస్.ఆర్మీలో ఉద్యోగం చేస్తున్నాడు.

సినిమాల్లో అవకాశాలు తగ్గిన తర్వాత కొంతకాలం సినిమాల్లో నృత్య దర్శకురాలిగా పనిచేశాను. ‘దైవ తిరుమణం’ చిత్రంలో శ్రీదేవి, ‘వరువాన్ వడివేలన’ చిత్రంలో జయచిత్రలు చేసిన నృత్యాలకు దర్శకత్వం వహించాను. నృత్య దర్శకురాలిగా మంచి గుర్తింపు తెచ్చింది ‘చండ’ (మలయాళం), కెమెరామెన్ విన్సెంటు దర్శకత్వంలో వచ్చిన చిత్రమది.

ఆ తర్వాత సినిమా నృత్యాల్లో వస్తున్న పరిణామాలు నాకు మింగుడు పడలేదు. భరతనాట్యం బదులుగా కేబరే డాన్సులు వచ్చేస్తుంటే... ఆ మార్పును నేను జీర్ణించుకోలేక సినిమా కెరీర్‌ను వదులుకున్నాను.  

న్యూజెర్సీలో ‘భారత నాట్యాలయ’ డాన్స్ స్కూల్ నిర్వహిస్తున్నాను. కొరియోగ్రఫిలో, నృత్య నాటికల్లో కూడా తర్ఫీదు ఇస్తాను. అంతేకాక వారంలో కనీసం 500 మైళ్లు ప్రయాణించి నృత్యంలో శిక్షణ ఇస్తుంటాను. 

నాకు రాధ, వాసంతి అని ఇద్దరు చెల్లెళ్లు. వీరు కూడా మంచి నర్తకీమణులు. వాసంతి కొంతకాలం నాట్యాలు చేసి ఇప్ప్పుడు మానుకుంది. రాధ ఇప్పటికీ నృత్యప్రదర్శనలిస్తూనే ఉంటుంది. ఇద్దరూ చెన్నెíలోనే ఉన్నారు. ఇక్కడ జరిగే సంగీత నృత్యోత్సవాలోÊ్ల వీలునుబట్టి పాý£్గంటారు. మద్రాసు ప్రభుత్వం 1967-68 లో ఇచ్చిన ‘కళాశిఖామణి’, సంగీత సాగర్ లైఫ్‌టైం అచీవ్‌మెంట్ లాంటి అనేక పురస్కారాలతో పాటు 1970 లో భారత ప్రభుత్వం ఇచ్చిన ‘పద్మభూషన’ అందుకున్నాను. మద్రాసు వచ్చే ముందు పబ్లిసిటీ ఇవ్వను. మిత్రుల్ని శ్రేయోభిలాషుల్నిర కలవడం మినమాయించి, అభిమానుల్ని కలవడం కుదరడం లేదు. ప్రస్తుతం అమెరికా, భారతదేశాలలో నా దగ్గర భరతనాట్యం నేర్చుకోవాలనే ఆసక్తి ఉన్న వారి కళాతృష్ణను తీర్చడమే నా లక్ష్యంగా పెట్టుకుని, ఆ దిశలో కృషి చేస్తున్నాను.